افتادگی مثانه که در اصطلاح پزشکی سیستوسل نامیده میشود، یکی از شایعترین اختلالات کف لگن در زنان است. در این بیماری، بافتها و عضلاتی که مثانه را در جای طبیعیاش نگه میدارند ضعیف میشوند و مثانه به سمت دیواره واژن فرو میرود. بسیاری از زنان بهویژه پس از زایمانهای متعدد یا در سنین یائسگی با این مشکل دستوپنجه نرم میکنند. نکته مهم این است که افتادگی مثانه قابل درمان است و با مراجعه بهموقع به متخصص اورولوژی، میتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد.
افتادگی مثانه (سیستوسل) چیست؟
مثانه توسط شبکهای از عضلات و رباطهای کف لگن در جای خود نگه داشته میشود. هرگاه این بافتهای حمایتی ضعیف یا کشیده شوند، مثانه از موقعیت طبیعیاش پایین میآید و به داخل کانال واژن برجسته میشود. به این وضعیت در اصطلاح پزشکی سیستوسل یا پرولاپس قدامی واژن گفته میشود.
سیستوسل شایعترین نوع افتادگی اندامهای لگنی است و تقریباً نیمی از زنانی که زایمان طبیعی داشتهاند، درجاتی از آن را تجربه میکنند. البته همه موارد نیاز به درمان ندارند و فقط زمانی که علائم آزاردهنده ایجاد شود، مداخله پزشکی ضروری میشود.
درجات افتادگی مثانه
شدت افتادگی مثانه بر اساس میزان جابهجایی مثانه به سمت واژن درجهبندی میشود:
| درجه | شدت | توضیحات |
|---|---|---|
| درجه ۱ | خفیف | مثانه فقط کمی به سمت واژن جابهجا شده؛ اغلب بدون علامت |
| درجه ۲ | متوسط | مثانه تا نزدیکی دهانه واژن پایین آمده؛ احساس فشار و مشکلات ادراری شروع میشود |
| درجه ۳ | شدید | مثانه از دهانه واژن بیرون زده؛ علائم شدید و نیاز به مداخله جراحی |
تعیین درجه افتادگی توسط متخصص اورولوژی و از طریق معاینه بالینی انجام میشود و در انتخاب روش درمانی مناسب نقش تعیینکنندهای دارد.
علل افتادگی مثانه
عوامل متعددی میتوانند باعث ضعیف شدن عضلات کف لگن و در نتیجه افتادگی مثانه شوند:
زایمان طبیعی مهمترین عامل خطر افتادگی مثانه محسوب میشود. فشار و کشش وارد بر عضلات کف لگن در طی زایمان واژینال، بهویژه زایمانهای طولانی یا دشوار، آسیب قابلتوجهی به بافتهای حمایتی مثانه وارد میکند. هرچه تعداد زایمانهای طبیعی بیشتر باشد، احتمال بروز سیستوسل بالاتر است.
یائسگی و کاهش سطح هورمون استروژن دومین عامل مهم است. استروژن به حفظ قدرت و انعطافپذیری بافتهای کف لگن کمک میکند و با کاهش آن پس از یائسگی، این بافتها بهتدریج ضعیفتر میشوند.
چاقی و اضافهوزن فشار مداومی بر عضلات کف لگن وارد میکند. یبوست مزمن و زور زدن مکرر برای دفع مدفوع، سرفههای مزمن ناشی از بیماریهای ریوی یا سیگار کشیدن، و بلند کردن مکرر اجسام سنگین نیز از عوامل تشدیدکننده هستند. در موارد نادر، ضعف ژنتیکی در بافتهای همبند نیز نقش دارد.
علائم افتادگی مثانه
علائم سیستوسل بسته به شدت افتادگی متفاوت است. در درجات خفیف ممکن است هیچ علامت محسوسی وجود نداشته باشد، اما با پیشرفت بیماری علائم زیر بروز میکنند:
احساس سنگینی یا فشار در ناحیه لگن و واژن، بهویژه هنگام ایستادن طولانی یا فعالیت بدنی، شایعترین شکایت بیماران است. بسیاری از زنان احساس میکنند چیزی از واژن بیرون زده یا در حال بیرون زدن است. این احساس معمولاً در انتهای روز بدتر میشود.
مشکلات ادراری از جمله بیاختیاری ادرار هنگام سرفه، عطسه یا خنده (بیاختیاری فشاری)، تکرر ادرار، احساس تخلیه ناکامل مثانه و عفونتهای ادراری مکرر از علائم رایج دیگر هستند. برخی بیماران نیز از درد و ناراحتی هنگام نزدیکی شکایت دارند. اگر مثانه بیشفعال دارید و علائم آن با احساس سنگینی لگنی همراه شده، ارزیابی افتادگی مثانه ضروری است.
روشهای تشخیص افتادگی مثانه
تشخیص سیستوسل عمدتاً بر پایه شرححال دقیق بیمار و معاینه بالینی لگن انجام میشود. در معاینه، پزشک از بیمار میخواهد زور بزند تا میزان افتادگی مثانه مشخص شود. این معاینه هم در حالت خوابیده و هم در حالت ایستاده ممکن است انجام شود.
در مواردی که نیاز به اطلاعات دقیقتر باشد، پزشک ممکن است آزمایشهای تکمیلی درخواست کند. نوار مثانه یا تست یورودینامیک برای بررسی عملکرد ذخیرهای و تخلیهای مثانه استفاده میشود و اطلاعات ارزشمندی درباره فشار داخل مثانه، ظرفیت آن و هماهنگی عصبیعضلانی در اختیار پزشک قرار میدهد.
سونوگرافی لگنی، آزمایش ادرار برای رد عفونت ادراری، و در موارد پیچیدهتر سیستوسکوپی (بررسی داخل مثانه با دوربین) نیز ممکن است انجام شوند.
درمان افتادگی مثانه
درمان غیرجراحی
در درجات خفیف و متوسط سیستوسل، درمانهای غیرجراحی اغلب پاسخ مناسبی میدهند:
تمرینات کگل (تقویت عضلات کف لگن) مؤثرترین روش غیرجراحی هستند. این تمرینات شامل انقباض و شل کردن منظم عضلاتی است که ادرار را کنترل میکنند. انجام روزانه ۳ ست ۱۰ تا ۱۵ تایی از این تمرینات به مدت حداقل سه ماه، بهبود قابلتوجهی ایجاد میکند. فیزیوتراپی تخصصی کف لگن نیز میتواند اثربخشی تمرینات را بالاتر ببرد. برای اطلاعات بیشتر درباره روشهای درمان بیاختیاری ادراری مقاله مرتبط را مطالعه کنید.
پساری واژینال ابزاری سیلیکونی است که داخل واژن قرار میگیرد و از مثانه حمایت فیزیکی میکند. پساری بهویژه برای زنانی که کاندیدای جراحی نیستند یا مایل به جراحی نمیباشند، گزینه مناسبی است. استروژندرمانی موضعی واژینال نیز در زنان یائسه برای تقویت بافتهای واژن و اطراف مثانه تجویز میشود.
درمان جراحی افتادگی مثانه
در درجات شدید سیستوسل یا زمانی که درمانهای غیرجراحی پاسخ ندادهاند، جراحی ترمیمی ضروری میشود. هدف جراحی بازگرداندن مثانه به موقعیت طبیعی و تقویت بافتهای حمایتی کف لگن است.
در جراحی ترمیم سیستوسل، جراح اورولوژیست از طریق واژن به بافتهای ضعیفشده دسترسی پیدا میکند، بافتهای شل را محکم میکند و در صورت نیاز از مش جراحی برای تقویت بیشتر استفاده میکند. این عمل معمولاً بین ۴۵ دقیقه تا یک ساعت طول میکشد و بیمار ۱ تا ۲ روز در بیمارستان بستری میشود.
بعد از جراحی، رعایت دوره نقاهت ۴ تا ۶ هفتهای ضروری است. در این دوره باید از بلند کردن اجسام سنگین، فعالیت بدنی شدید و نزدیکی خودداری شود. میزان موفقیت جراحی ترمیم سیستوسل بالای ۸۵ درصد است. زنانی که پس از جراحی دچار احتباس ادراری موقت شدهاند، با پیگیری مناسب بهسرعت بهبود مییابند.
برای تشخیص و درمان افتادگی مثانه با مطب تماس بگیرید
پیشگیری از افتادگی مثانه
اگرچه تمام موارد افتادگی مثانه قابل پیشگیری نیستند، اما اقدامات زیر میتوانند خطر بروز آن را بهطور قابلتوجهی کاهش دهند:
انجام منظم تمرینات کگل بهویژه در دوران بارداری و پس از زایمان مهمترین اقدام پیشگیرانه است. حفظ وزن مناسب و پرهیز از چاقی، درمان یبوست مزمن با رژیم غذایی پر فیبر و نوشیدن آب کافی، ترک سیگار و درمان سرفههای مزمن، و اجتناب از بلند کردن مکرر اجسام بسیار سنگین از اقدامات مؤثر دیگر هستند.
زنانی که زایمان طبیعی داشتهاند، توصیه میشود پس از زایمان تمرینات تقویت کف لگن را زیر نظر فیزیوتراپیست شروع کنند. همچنین مشاوره پزشکی درباره درمان بیاختیاری ادراری استرسی و استفاده از استروژندرمانی موضعی در دوران یائسگی میتواند به حفظ استحکام بافتهای لگنی کمک کند.
چه زمانی باید به متخصص اورولوژی مراجعه کنید؟
هر زنی که احساس سنگینی مداوم در لگن، مشکلات ادراری ناگهانی یا برآمدگی غیرعادی در ناحیه واژن را تجربه میکند، باید به متخصص اورولوژی مراجعه کند. تشخیص زودهنگام افتادگی مثانه باعث میشود درمان سادهتر، مؤثرتر و کمهزینهتر باشد. معاینه و ارزیابی اورولوژیک کاملاً غیرتهاجمی و بدون درد است و در همان جلسه اول، پزشک میتواند برنامه درمانی مناسب را مشخص کند. در مواردی که افتادگی مثانه با سنگ مثانه نیز همراه شده باشد، بررسی همزمان هر دو مشکل اهمیت دارد.
سوالات متداول درباره افتادگی مثانه
۱. آیا افتادگی مثانه خطرناک است؟
افتادگی مثانه بهخودیخود تهدیدکننده حیات نیست، اما اگر درمان نشود میتواند با گذشت زمان بدتر شود. در موارد نادر و شدید، افتادگی ممکن است باعث انسداد کلیهها و مشکلات جدیتر ادراری شود. به همین دلیل مراجعه بهموقع به متخصص اورولوژی اهمیت زیادی دارد.
۲. آیا بعد از عمل جراحی سیستوسل امکان عود وجود دارد؟
احتمال عود پس از جراحی ترمیمی حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد است. رعایت دستورات پس از عمل، ادامه تمرینات تقویت کف لگن، و کنترل عوامل خطر مثل یبوست و اضافهوزن، احتمال عود را به حداقل میرساند.
۳. آیا ورزش کردن با افتادگی مثانه مجاز است؟
ورزشهای سبک و بدون فشار بر لگن مانند پیادهروی و شنا مجاز هستند. اما ورزشهای سنگین مثل وزنهبرداری و دو سرعت تا زمان درمان توصیه نمیشوند. تمرینات کگل نهتنها مجاز بلکه بهشدت توصیه میشوند.
۴. آیا افتادگی مثانه فقط در زنان رخ میدهد؟
سیستوسل منحصراً یک بیماری زنان است، زیرا مثانه در زنان به دیواره واژن مجاور است و ضعف کف لگن باعث افتادگی مثانه به سمت واژن میشود. البته مردان نیز ممکن است دچار مشکلات دیگر کف لگن شوند. اطلاعات بیشتر درباره مشکلات مثانه مردانه را در مقاله سندروم مثانه دردناک بخوانید.
۵. آیا زایمان سزارین از افتادگی مثانه جلوگیری میکند؟
زایمان سزارین خطر افتادگی مثانه را در مقایسه با زایمان طبیعی کاهش میدهد، اما بهطور کامل از بروز آن جلوگیری نمیکند. عوامل دیگر مثل یائسگی، چاقی و ژنتیک همچنان میتوانند باعث سیستوسل شوند.
۶. مدت بهبودی بعد از عمل افتادگی مثانه چقدر است؟
دوره نقاهت اولیه حدود ۲ هفته است که بیمار باید استراحت نسبی داشته باشد. بهبودی کامل و بازگشت به فعالیتهای عادی معمولاً ۴ تا ۶ هفته زمان میبرد. در طول این مدت، از بلند کردن اجسام سنگینتر از ۵ کیلوگرم باید خودداری شود.
همیارسیستم