حالب چیست؟ | دفع سنگ کلیه از لوله حالب

دکترحسین کرمی

دکترحسین کرمی

اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در linkedin
در این مقاله مطالعه می‌کنید:
هر گونه انسداد در مسیر لوله حالب به منزله خفه کردن کلیه ها می باشد و هر چه سریعتر باید عامل انسدادی لوله حالب برطرف گردد. در این مقاله بیماری های لوله ی حالب از جمله وجود سنگ در آن بررسی شده است.

قطر لوله حالب چقدر است؟

لوله حالب به قطر 5 میلی متر است. این لوله، کلیه را به مثانه وصل می کند.

حالب چیست؟

حالب وظیفه ی انتقال ترشحات کلیه ها یا همان ادرار را از کلیه ها به مثانه بر عهده دارد. لوله حالب با انقباضات منظم خود که توسط اعصاب اتوماتیک سمپاتیک و یا پاراسمپاتیک کنترل می شود عمل تخلیه خود را انجام می دهد. لوله حالب در حقیقت به مانند لوله تنفسی کلیه می باشد.

حالب کجاست؟

حالب لوله ای است که وظیفه انتقال ادرار از کلیه ها به سمت مثانه را عهده دار است. در بدن هر فرد دو لوله حالب (ureter) قرار دارند که هر کدام به یک کلیه متصل است. نیمه بالایی حالب در داخل معده قرار دارد و نیمه پایینی آن نیز در ناحیه لگن است.

طول لوله حالب در بزرگسالان به صورت میانگین در حدود 10 الی 12 اینچ ( 25 الی 30 سانتی متر ) است. این لوله دارای دیواره های ضخیم عضلانی، فیبری و روکش مخاطی است و می تواند به راحتی منقبض شود.

مدت زمان دفع سنگ کلیه از حالب

حالب کلیه

یکی از شایعترین علل انسداد حالب حرکت سنگ از کلیه و گیر افتادن آن در لوله حالب می باشد. حرکت سنگ به طرف حالب دردی را ایجاد می که شاه درد عالم پزشکی بوده و حتی از درد زایمان در خانم ها نیز شدید تر می باشد.

مشخصات این درد عبارتند از: درد شدید ناگهانی که به صورت موجی به سراغ فرد آمده و او را زمین گیر و مستأصل می کند. تهوع، استفراغ، رنگ پریدگی، خون در ادرار، تغییر رنگ ادرار و در کسانی که تک کلیه ای هستند قطع کامل ادرار می تواند از نشانه های گیر افتادن سنگ در لوله حالب باشد.

امروزه قطعی ترین روش تشخیص گیر افتادن سنگ در لوله حالب انجام سی تی اسکن بدون تزریق و با تزریق می باشد. سونوگرافی اغلب گشاد شدگی کلیه ها یا هیدرونفروز را گزارش می کند که نشانه انسداد لوله حالب می باشد.

در صورت ایجاد چنین دردی بلافاصله به نزدیکترین اورژانس بیمارستانی مراجعه کرده و باید اقدامات تشخیصی و درمانی انجام گردد. از شما در اورژانس بیمارستان معاینه بالینی، آزمایش خون و ادرار و سونوگرافی و در صورت نیاز سی تی اسکن انجام خواهد شد و با تزریق مسکن های قوی که اغلب مورفین یا پتدین و یا کتورولاک است، درد شما تسکین پیدا خواهد کرد. اگر تب داشتید یا تک کلیه هستید و یا حامله می باشید باید به پزشک اطلاع دهید که شما را در بیمارستان بستری نمایند.

بیماری های حالب

پروگزیمال حالب چیست؟

بخش بالایی از لوله حالب در بین نقطه برخورد حالب با لگن و بالاتر از مفصل ساکروایلیاک قرار دارد. سنگ های پروگزیمال حالب به صورت میانگین اندازه ای بیشتر از یک سانتی متر دارند و در معیار اندازه گیری قرار می گیرند. سنگ هایی که در دفع شدن به شکل طبیعی و سریع با مشکل مواجه می شوند، در نهایت منجر به کولیک مکرر کلیه و یا انسداد ادرار خواهند شد.

لوله حالب پروگزیمال در کدام ناحیه از بدن قرار دارد؟

در انتهای بخش پروگزیمال لوله حالب، لگن و کلیه ها قرار دارند. در بخش دیگر نیز مثانه فرد به حالب متصل است. لوله حالب از ابتدای شریان کلیوی تا این نواحی و مثانه کشیده می شود تا جریان ادرار را از کلیه ها به سمت مثانه هدایت کند.

علائم سنگ کلیه در حالب

سنگ در حالب کلیه ممکن است هیچ علامت یا نشانه ای نداشته باشد. نشانه ها و علائم به محل رخداد انسداد، کامل بودن یا نسبی بودن انسداد، سرعت مسدود شدن و تحت تاثیر قرار گرفتن یک یا هر دو کلیه بستگی دارند. نشانه ها و علائم می توانند شامل موارد زیر شوند:

  • درد
  • تغییرات در مقدار ادرار تولید شده
  • دشوار بودن ادرار
  • وجود خون در ادرار
  • عفونت های مکرر مجاری ادراری
  • فشار خون بالا (هایپرتانسیون)

دفع سنگ کلیه از لوله حالب

اگر مسیر لوله حالب تنگی نداشته باشد و اندازه سنگ زیر 4 میلی متر باشد در 95 درصد با درمان های داروئی و مصرف مایعات زیاد و ورزش کردن خودبه خود دفع می شوند و نیاز به اقدام بعدی نیست.

اگر اندازه سنگ بین 4 تا 6 میلی متر باشد 50 درصد احتمال خودبه خود افتادن سنگ وجود دارد و لذا اگر اندازه سنگ حالب زیر 6 میلی متر باشد به شرط اینکه:

  •  بیمار تک کلیه نباشد.
  •  تب نداشته باشد.
  •  حامله نباشد.

به بیمار توصیه می شود دو هفته با مصرف مایعات زیاد و افزایش تحرک بدنی و با ادرار کردن در داخل ظرفی از نظر مشاهده سنگ دفع شده، در جهت دفع سنگ تلاش کند.

درمان سنگ کلیه گیر کرده در حالب

اگر بعد از دو هفته سنگ کلیه در حالب دفع نشود و یا اندازه سنگ گیرافتاده بالای 6 میلی متر باشد دو روش درمانی برای درمان این سنگ ها وجود دارد:

1️⃣ سنگ شکنی برون اندامی یا ESWL

در این روش که در فیلم زیر می بینید شما بدون بیهوشی و به صورت سرپائی به مدت 15-20 دقیقه زیر دستگاه سنگ شکنی می خوابید و دستگاه با متمرکز کردن امواج سنگ شکنی روی سنگ حالب اقدام به خرد کردن سنگ گیر افتاده حالب می کند.

عمل سنگ شکنی ESWL در موارد زیر توصیه نمی شود:

  •  افراد چاق
  •  افراد حامله
  •  افراد دارای اختلال در انعقاد خون

2️⃣ سنگ شکنی درون اندامی یا TUL

دومین و مؤثرترین روش درمان سنگ حالب عمل سنگ شکنی درون اندامی یا TUL می باشد. در این روش که با بی حسی کمری و در اطاق عمل و به صورت سرپائی انجام می شود، با عبور دوربین آندوسکوپی از داخل مجرای ادراری به مثانه و لوله حالب محل گیر کردن سنگ حالب مشخص و با استفاده از امواج سنگ شکنی لیزر روی پنوماتیک سنگ را کاملاً خرد کرده و با پنس خارج می کنیم.

 در مواقعی جهت دفع شدن سنگ های خردشده داخل لوله حالب، لوله ای قلاب مانند به نام جی جی گذاشته می شود که در شکل زیر می بینید. و چهار هفته بعد به صورت سرپائی خارج می گردد.

فیلم کامل عمل TUL را می توانید در قسمت زیر مشاهده نمائید.

3️⃣ عمل لاپاراسکوپی

سومین درمان سنگ های بزرگ لوله حالب، عمل جراحی می باشد که در گذشته به صورت عمل جراحی باز ولی امروزه در راستای شعار عمل های جراحی بزرگ از شکاف کوچک تکنیک لاپاراسکوپی می باشد. در این روش به جای برش یک وجبی در شکم با عبور لوله هایی باریک به نام تروکار به داخل شکم و تزریق هوا و عبور دوربین محل سنگ حالب را مشخص کرده و با برش روی آن، سنگ حالب را خارج می کنیم که کیفیت عمل را در فیلم زیر مشاهده می نمائید.

سنگ حالب در بارداری

از جمله رایج ترین دلایل بروز درد معده در خانم های باردار می توان به وجود سنگ کلیه و حالب اشاره کرد. سنگ حالب در بارداری می تواند منجر به مسدود شدن مسیر کلیه شده و در نتیجه عفونت را ایجاد کند.

این عفونت در دیگر نواحی بدن پخش می شود. در نتیجه ممکن است خانم باردار زودتر از موعد نیاز به بستری شدن در بیمارستان و طی کردن درمان های لازم جهت به دنیا آوردن کودک را داشته باشد.

سنگ های کلیه دردناک از هر 3300 زن باردار، یک نفر را مبتلا می کنند. احتمال شکل گیری این سنگ ها در بانوانی که سابقه به دنیا آوردن کودک در گذشته را داشته اند، نسبت به افرادی که بارداری اول را تجربه می کنند، بیشتر است. بیشتر خانم هایی که سنگ کلیه و حالب دارند، معمولا در ماه های چهارم الی ششم با مشکلات مختلفی مواجه می گردند.

انواع دیگر بیماری های لوله ی حالب

1️⃣ دوتایی شدن حالب

دوتایی شدن حالب که عارضه ای مادرزادی است به وضعیتی گفته می شود که دو حالب بر روی یک کلیه تشکیل می شود. حالب دوم می تواند سالم بوده و یا تنها قسمتی از آن تشکیل شده باشد. در صورتی که هیچ کدام از حالب ها به درستی کار نکنند، ادرار می تواند به کلیه برگشته و سبب آسیب رساندن به آن شود.

2️⃣ وجود یک ناهنجاری در محل اتصال حالب به کلیه یا مثانه

اتصال غیر عادی بین حالب و کلیه (اتصال میزنای و لگنچه) می تواند سبب تورم کلیه و در نهایت توقف عملکرد آن شود. این ناهنجاری مادرزادی بوده و یا می تواند با رشد عادی کودک و در اثر یک آسیب یا جای زخم به وجود آید. همچنین، در موارد نادر این عارضه می تواند ناشی از تشکیل یک تومور نیز باشد. یک اتصال نادرست بین حالب و مثانه می تواند سبب بازگشت ادرار به درون کلیه ها شود.

3️⃣ یورتروسل

در صورتی که لوله ی حالب بسیار تنگ باشد و اجازه عبور جریان ادرار به صورت عادی را ندهد، ممکن است یک برآمدگی کوچک (یورتروسل) در آن تشکیل شود که معمولا در قسمت نزدیک به مثانه تشکیل می شود. این تورم و برآمدگی می تواند جریان ادرار را مسدود کرده و سبب بازگشت ادرار به درون کلیه ها شود. این وضعیت امکان دارد به کلیه آسیب برساند.

4️⃣ فیبروز رترو پریتوئن

این اختلال نادر هنگامی رخ می دهد که بافت فیبروز در ناحیه خلفی شکم رشد می کند. این فیبر ها می توانند در اثر سرطان ها یا برخی دارو های درمان میگرن رشد کنند. این فیبر ها میزنای ها را احاطه کرده و آن ها را مسدود می کنند که چنین وضعیتی سبب بازگشت ادرار به درون کلیه ها می شود.

دیگر عوامل احتمالی

عوامل مختلفی در درون و بیرون میزنای می توانند سبب انسداد آن شوند این عوامل شامل موارد زیر می شوند:

  • یبوست شدید، با اینکه بیشتر در کودکان شیوع دارد اما در بزرگسالان هم اتفاق می افتد.
  • تومور های سرطانی و غیر سرطانی
  • رشد بافت داخلی مانند آندومتروزیس در زنان
  • تورم طولانی مدت دیواره میزنای که معمولا ناشی از بیماری هایی مانند سل یا عفونتی انگلی به نام شیستوزومیازیس می باشد.

اما توصیه های اینجانب در رابطه با سنگ حالب

  •  لوله حالب به منزله نفسگاه کلیه می باشد و گیر افتادن سنگ و یا هر علتی که آن را ببندد مثل فشار به کلیه جهت خفه کردن می باشد و باید هر چه سریعتر درمان شود.
  •  95 درصد سنگ های زیر 4 میلی متر و 50 درصد سنگ های بین 4-6 میلی متر خودبخود دفع می شود.
  • حداکثر زمان برای دفع کردن 2-3 هفته است و اگر سنگ دفع نشود باید سریعاً جهت جلوگیری از خفه شدن و از دست دادن کلیه خود به پزشک مراجعه نمائید.
  •  افراد تک کلیه و خانم های حامله و بیماران تب دار با سنگ انسدادی حالب باید اورژانسی در بیمارستان بستری شوند.
  •  با انجام چکاب منظم و با شعار پیشگیری بهتر از درمان است، و مصرف مایعات هر دو ساعت یک لیوان و مصرف کم نمک از تشکیل سنگ در کلیه و گیرافتادن آن در لوله حالب جلوگیری نمائید.

شاید دوست داشته باشید بخوانید:

بهترین درمان زگیل تناسلی مردانه

در صورت داشتن سنگ حالب جهت اخذ نوبت با شماره تلفن 22642744-021 تماس بگیرید.

دکتر کرمی متخصص کلیه و مجاری ادراری

مشاوره پزشکی

در پایان هر مقاله برای راحتی شما عزیزان، نرم افزار پرسش و پاسخ قرار داده شده است تا به راحتی سوالات خود را با ما در میان بگذارید. از طریق این نرم افزار می توانید پرسش ها و مدارک پزشکی خود را ارسال کنید تا در اسرع وقت به آنها پاسخ داده شود.

سیستم پرسش و پاسخ

ثبت سوال جدید

پاسخ های ارایه شده اعم از تشخیصی و درمانی توصیه های کلی بوده شما را از مراجعه به پزشک معالجتان بی نیاز نمی کنند.  

پیگیری سوال قبل

برای پیگیری پاسخ سوال خودتون و نمایش آن کد رهگیری خود را در این قسمت وارد کنید.
تصاویر پیوست امکان انتخاب تا ۵ تصویر وجود دارد. جهت انتخاب چندگانه کلید Ctrl را نگه دارید. (فرمت های مجاز شامل png, gif و jpg می باشد و حداکثر حجم هر تصویر ۸ مگابایت است.)
© همیارسیستم
  • تصویر کاربر ن چهارشنبه ۱۳ فروردین ۹۹( 1 سال پیش) تعداد بازدید: 56 مشاهده پرسش
    باعرض‌ سلام و تبریک سال نو. من مرد ۳۰ ساله ای هستم که سال پیش دچار تومور low grade مثانه شدم که در مرحله T0 بود. بعد turbt نه جلسه bcg زدم و ۳ًبار سیستوسکپی شدم که مشکلی نبود. در اخرین‌سونو گرافی که یک ماه بعد از سیستوسکپی بود دیواره مثانه ضخیم شده. در همون نقطه که قبلا تومور بوده. ایا bladder wall thickening میتونه با عود مجدد مرتبط باشه یا خیر. ممنونم
    1. تصویر کاربر ن سه شنبه ۱۲ فروردین ۹۹( 1 سال پیش)
      لازم به ذکر هست که ازمایش ادرار و کشت هم دادم که نه خون در ادرار بود نه عفونت
    2. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی چهارشنبه ۱۳ فروردین ۹۹( 1 سال پیش)
    3. نمایش سایر 1 پاسخ
  • تصویر کاربر حسین جمعه ۸ فروردین ۹۹( 1 سال پیش) تعداد بازدید: 55 مشاهده پرسش
    سلام وقت بخیر سال نو شما مبارک ممنون میشم کمکمون کنید در خصوص بیماری پدرم .پدرم بیمار دکتر حمیدضازمانی هستن. ایشون شمارو معرفی کردن.6 سال پیش پدرم کانسر رکتوم به واسطه دکتر زمانی جراحی شدن. چند سالی هست برای پروستات دارو درمان میشن.دوهفته هست که درد شدیدپهلو چپ داشتن.مراجعه کردیم به پزشک گفتن سنگ کلیه هست .اسکن انجام دادیم . الان سه روزه خونریزی ادارای همراه با لخته های بزرگ دارن.داروی امنیک 4 و فینوسکار 5مصرف میکنند لصفا راهنماییمون کنید
    1. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی جمعه ۸ فروردین ۹۹( 1 سال پیش)
  • تصویر کاربر Alireza شنبه ۹ فروردین ۹۹( 1 سال پیش) تعداد بازدید: 64 مشاهده پرسش
    سلام جناب آقای پروفسور دکتر کرمی، سال نو شما مبارک ، سلامت و تندرست باشید، من یک سنگ در کلیه چپ تحتانی،یک کیست و همانژیوم هم دارم، در همان کلیه ، آیا سنگ را با روش تی یو ال میشود از کلیه خارج کرد یا باید لاپراسکوپی شود، آیا همزمان هر سه را کیست و سنگ را و همچنین این همانژیوم را میشود در یک عمل رفع کرد، ممنون از پاسخ شما
    1. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی شنبه ۹ فروردین ۹۹( 1 سال پیش)
      سه ماه بعد باید سیتی اسکن با تزریق بگیریم
  • تصویر کاربر kamy شنبه ۹ فروردین ۹۹( 1 سال پیش) تعداد بازدید: 45 مشاهده پرسش
    با سلامم قدمت دکتر عزیز و تشکر از زحمات فراوانتان من دور الت تناسلیم 6ماهه ب اندازه ی دایره5سانتی خشکی میزنه و میزیزه زخم میشه هرچی کرم زدم درست نشذ مشکل چیه
    1. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی شنبه ۹ فروردین ۹۹( 1 سال پیش)
      بهترین درمان ان کرایو است
  • تصویر کاربر Farjam1348 سه شنبه ۵ فروردین ۹۹( 1 سال پیش) تعداد بازدید: 66 مشاهده پرسش
    باسلام وخسته نباشید
    سنگ 8 میلی در حالب راست دارم ولی درد ندارم ! مبشود برای سنگ شکن تا پایان شبوع ویروس کرنا منتظر شد . چون تازه بهبودی کرنا داشتم
    1. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی سه شنبه ۵ فروردین ۹۹( 1 سال پیش)
  • تصویر کاربر کمال دوشنبه ۴ فروردین ۹۹( 1 سال پیش) تعداد بازدید: 68 مشاهده پرسش
    عرض سلام وخستنه باشی خدمت دکتر عزیز وبزرگوار
    اقای دکتر من پارسال درد شدید کلیه داشتم نصف شب بود که خیلی درد داشتم وفرداش رفتم پیش دکتر متخصص کلیه یک عکس گرفتم بردم پیش دکتر دکتر گفت سنگت 5میلیمتر وتو حالب چپت گیر کرده اقی دکتر اون سنگ هنوز نیومده بیرون والان کلیه سمت چپمو اذیت میکنه باید بیست بار برم سرویس ادرار بکنم یه درد خفیفی دارم اگه یکم دیربرم سرویس اقای الان بایستی من چکار کنم الان تو این وضع بااین بیماری کرونای که اومده درمانی چیزی هست من مصرف کنم که سنگ کلیه مو دفع کنم
    1. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی دوشنبه ۴ فروردین ۹۹( 1 سال پیش)
  • تصویر کاربر فواد یکشنبه ۳ فروردین ۹۹( 1 سال پیش) تعداد بازدید: 50 مشاهده پرسش
    با سلام خدمت شما آقای دکتر ببخشید من کلیه پلی کیستیک دارم یه سنگ 24میلی داخل کلیه سمت راستم هست دکترم گفته شما نمیتونی عمل کنی فقط باید با دارو دفع کنی ولی دردش عذابم میده آقای دکتر شما چه پیشنهادی دارید ممنون میشم
    1. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی یکشنبه ۳ فروردین ۹۹( 1 سال پیش)
  • تصویر کاربر محمد شنبه ۲ فروردین ۹۹( 1 سال پیش) تعداد بازدید: 62 مشاهده پرسش
    سلام 47 سال دارم چند سالی است که دچار تکرر ادرار هستم ولی چندماه پیش شدیدتر شد و قطراتی نیز بی اختیار در صورت عدم اقدام سریع جهت تخلیه خارج میشد به توصیه یکی از دوستان پزشکم داروی افلوکساسیلین و تامسولوسین مصرف نمودم ولی وضعیتم بدتر شده بطوریکه علاوه بر بی اختیاری در طول روز در صورت عدم تخلیه سریع ، شبها نیز تکرر داشته و حتی لباسم خیس می شود خواهشمند است راهنمایی بفرمایید .
    1. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی شنبه ۲ فروردین ۹۹( 1 سال پیش)
      باید تست نوار مثانه بدهید
    2. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی شنبه ۲ فروردین ۹۹( 1 سال پیش)
      02122642744 09351142080
    3. نمایش سایر 1 پاسخ
  • تصویر کاربر Smt شنبه ۵ بهمن ۹۸( 1 سال پیش) تعداد بازدید: 49 مشاهده پرسش
    با سلام و عرض ادب خدمت شما دکتر گرامی..
    بنده مردی 30 ساله و مدت 8 سال است که دریانورد هستم و چهار ماه دریا هستم و دو سه ماه خونه...متاهل و

    یکی دوسال می باشد که دچار تکرر ادرار شده ام. به این صورت که صبح ها با فشار بسیار زیاد روی مثانه از خواب پا میشم و دل دردی شدید دارم... بعد از رفتن فوری به دستشویی کم کم دل دردم بهتر میشه... در طول روز و قبل از خواب تقریبا هر سه ساعت مجبور به تخلیه ادرار می باشم طوری که شدیدا تحت فشار قرار میگیرم... و مشکل بزرگترم اینه که تخلیه به درستی انجام نمیشه و تقریبا نصف حجم ادرارم رپ با زور و به صورت تقریبا بیست بار زور زدن و هربار 5 میلی لیتر تخلیه میکنم... و در پایان مایعی سفید رنگ از من خارج میشود... مخصوصا زمانی که در دریا هستم و البته از توالت فرنگی استفاده میکنم...
    قبلا هم پیش متخصص رفتم و نظرات متفاوتی شنیدم... پس از مصرف دارو برای مثانه و پروستات بهتر شدم ولی باز زمانی که اومدم دریا بیشتر میشه... و البته منو سفارش هایی کردن که امکان بیانش نیست!!!
    لطفا منو راهنمایی کنید... متشکرم...
    در ضمن من از زود انزالی هم رنج میبرم... زمان انزالم 3 دقیقه میباشد. با عرض پوزش از شما... تشکر
    1. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی شنبه ۵ بهمن ۹۸( 1 سال پیش)
  • تصویر کاربر علی پنجشنبه ۱۲ دی ۹۸( 1 سال پیش) تعداد بازدید: 56 مشاهده پرسش
    با عرض سلام خدمت دکتر .دکتر من ادرارم کامل خالی نمیشه اذابم میده در طول روز همش احساس ادرار دارم.دکتر نوار مثانه رو دیدی 3 تا قرص داد قرص باکلوفن 10 قرص بتبتانیکول قرص تامسولوسین4. به مدت 20روز دکتر داد خوردم ولی بعد از تموم شدن قرص خوب نشدم .دکتر لطف میکنید بگید باید چیکار کنم خوب بشم.یک دنیا ممنونم ازتون
    1. تصویر کاربر دکتر حسین کرمی پنجشنبه ۱۲ دی ۹۸( 1 سال پیش)
درحال دریافت اطلاعات

مطالب بیشتری بخوانید

HPV یا ویروس پاپیلوم انسانی یکی از متداول‌ترین ویروس ‌هایی است که از طریق روابط جنسی منتقل…
واریکوسل یک رگ گشاد شده درون کیسه بیضه و اطراف بیضه ها است که می تواند باعث…
منی، مایع سفید رنگی است که از آلت تناسلی مردان خارج می شود. این ماده عمدتاً از…

روزای هفته

ساعت مطب

شنبه

17:00 - 21:00

یکشنبه

16:00 - 21:00

دوشنبه

17:00 - 21:00

سه شنبه

16:00 - 21:00

پرسش از دکتر